يكي از مهم‌ترين عواملي كه به تداوم حيات بشر كمك كرده، همكاري و مشاركت ميان انسان‌هاست. از منظر جامعه‌شناسي، مشاركت به‌عنوان فرآيند تعاملي چندسويه مطرح مي‌شود، كه مداخله و نظارت مردم و قابليت سياسي ـ اجتماعي نظام را در دستيابي به توسعه، همراه با عدالت اجتماعي در پي خواهد داشت. بنيادي‌ترين انديشه زيرساز مشاركت، پذيرش اصل برابري و مردم سالاري است كه هدف از آن همفكري، همكاري و تشريك مساعي افراد در جهت بهبود كميت و كيفيت زندگي در تمامي زمينه‌هاي اجتماعي، اقتصادي و سياسي است. مشاركت در فراگرد توانمندسازي افراد جامعه بر سه ارزش بنيادي یعنی سهيم‌كردن مردم در قدرت، راه دادن مردم به نظارت بر سرنوشت خويش و باز گشودن فرصت‌هاي پيشرفت به روي مردم تأكيد دارد.
شهر اردبیل همچون شهرهای دیگر جهت توسعه شهري و تحقق جامعه مدني به مداخله و شرکت فعالانه شهروندان نیاز دارد. قطعاً چنین مداخله‌ای می‌تواند به‌عنوان يك نيروي اجتماعي در مدیریت بهینه امور شهري، قانون‌گرایی مسئولین و شهروندان، ثبات تصمیم‌گیری‌ها، تضمین پشتوانه مردمی تصمیم‌گیری‌ها و سیاست‌گذاری‌ها حتي در افزايش مطالبه گري عمومي کارساز باشد و از طرف ديگر موجب افزايش همبستگي اجتماعي، عزت نفس، تعامل اجتماعي، بخصوص افزايش سرمايه‌هاي اجتماعي را در پي داشته باشد.
مردم اردبیل به‌طور سنتی در امور مذهبی (عزاداری‌ها، اعیاد مذهبی، فعالیت‌های خیرانه و . . .) مشارکت فعالانه داشته‌اند و از طرف ديگر در عرصه‌هاي مختلف علمي و ورزشي، شهروندان به‌صورت انفرادي مقام‌هايي را احراز كرده‌اند اما چندان رغبتی به كارهاي گروهي و مشارکت اجتماعی در امور شهر از خود نشان نمی‌دهند. بدون تردید ضعف کنش مشارکتی متأثراز عوامل متعددی است مواردی چون ضعف فرهنگ مشارکتی، عزت نفس پایین در بین برخی از شهروندان، بی‌اعتمادی نهادمند به مسئولان شهری، عدم آگاهي سياسي – اجتماعي، عدم رغبت به فعاليت در احزاب و سمن ها، رضايت اجتماعی پایین، تجارب منفی، عدم تعلق خاطر به محیط شهری، تفکر سنتی، بی‌تفاوتی به امور و . . . مواردی از این دست هستند. چرایی و چگونگي نرخ پايين ميزان مشارکت اجتماعی شهروندان اردبیلی در عرصه‌های مختلف شهری با وجود قدمت تاریخی مشارکت اجتماعی مردم این شهر در حوزه فعالیت‌های دینی چرا در زمینه مشارکت‌های مدنی مدرن جهت توسعه امور شهری ضعف‌هایي مشاهده می‌شود و به يك دغدغه در استان تبديل شده است.
بدون شك توسعه اجتماعي مستلزم مشاركت هاي مردمي در ابعاد مختلف است و در واقع بدون مشاركت نمي توان به توسعه اجتماعي مردم محور، فراگير و پايدار دست يافت. در فرآيند توسعه اجتماعي، مشاركت آحاد جامعه مد نظر است و اين امكان مقدور مي گردد تا شهروندان فارغ از تعلقات قومي و علايق اعتقاديشان، با توجه به صلاحيت و توانمندي ذهنيشان، در تمام پديده ها و متغير ها اثر گذار باشند. لذا با توجه به نتايج اين تحقيق و مطالعات مقدماتي، اجرايي نمودن پيشنهاداتي كه در دو سطح كلان و خرد به شرح ذيل بيان مي شوند مي توانند در جهت توسعه مشاركت اجتماعي موثر واقع گردند.
– اجراي تصميم گيري فرآيندي و استفاده از نظرات و پيشنهادات شهروندان از طريق ايجاد نظام پيشنهادات عمومي و توسعه شبكه هاي مردمي، تشگيل شورا هاي محلي و جلب نظر مردم جهت عضويت در اين شوراها و استفاده از نظرات مردم و ارائه بازخورد وگزارش از تصمصم گيريهاي نهايي به پيشنهاد دهندگان محلي.
– نهادينه كردن فعاليت هاي جمعي و گروهي از طريق تمركز بر آموزش گروهي به جاي آموزش انفرادي براي شهروندان از سنين كودكي. چون كه آموزش زیر بنای توسعۀ فرهنگی و اجتماعی است. آحاد تودۀ مردم با آگاهی از شیوه های مشارکت ، چگونگی فعالیت در آن ، نتایج و پیامدهای مشارکت اجتماعی می توانند با حضور خود میزان و شمول آن را ارتقاء دهند.
– نهادينه كردن اصول توسعه خود گردان و اهميت دادن به نظرات تخصصي توده هاي مختلف مردم، جهت ايجاد اعتماد به نفس در شهروندان و تقويت زمينه هاي مشاركت اجتماعي در آنها.
– توجه به رويكرد پايين به بالا از طريق گسترش نهاد هاي مشاركتي و ايجاد شرايط مناسب ساختاري براي توسعه فرهنگ گفتمان و تحمل آراء ديگران و بسط روحيه عام گرايي به جاي خاص گرايي به نحوي كه اقشار مختلف حسب حوزه كاري، زمينه فعاليت و تخصصي خودشان براي مرتفع نمودن نياز هاي جمعي از طريق اين نهاد هاي مشاركتي به تصميم گيري و برنامه ريزي بپردازند.
– اعتماد اجتماعی مؤلفه بسیار مهم در امر مشارکت است. اعتماد افراد نسبت به هم ،اعتماد افراد نسبت به نهادها و دولت و بالعکس سبب توسعه و تعمیق مشارکتهای اجتماعی می شود بنابراين مسئولين زيربط بايد شرايط و بستر هاي لازم جهت ايجاد يك فضاي مبتني بر انسجام و اتحاد و به دور از انزوا فرهم آمورند تا از طريق امکان تماس بین مردم و مسئولان فاصله غير ضروري بين نخبگان قدرت و آحاد جامعه به نوعي از بين برود.
– یکی از بهترین راه های بسیج مشارکت سیاسی و اجتماعی مردم ، بهره گیری از گرو ههای کوچک و منسجم است، زیرا بیشتر افراد توانایی همسان کردن هویت خود با گروههای بزرگ واسط مانند احزاب و گروههای انتزاعی مانند ملت را ندارند گروههای واسط این فراگرد و همسان سازی را تسهیل می کنند. ممکن است برای یک شخص عادی و کارگر یا کشاورز ، حضور و مشارکت در یک حزب یا گروه سیاسی جاذبه ای نداشته باشد ، اما در یک گروه کوچک مانند تعاونی کشاورزی به آسانی مشارکت می کنند. گروه های ذی نفوذ کوچک با ادغام خود در سازمان های بزرگ تر ، در سطح ملی به ایجاد وحدت ملی کمک می کنند و سبب می شوند هر نوع مشارکت از طریق آن ها انجام شود.
– ساختار زندگي شهري و شرايط خاص اجتماعي- اقتصادي آن موجب شده كه منافع فردي نسبت به منافع جمعي ترجيح داده شود بايد ترتيبي اتخاذ گردد كه جهت بسط ارزشهاي دموكراتيك روشهاي حمايتي مانند مساعدتهاي يارانه اي، معافيت از پرداخت ماليات، تجهيز كردن نهادهاي مشاركتي و امتياز دهي به فعاليتهاي جمعي و گروهي نسبت به فعاليتهاي انفرادي به توسعه مشاركت اجتماعي شهروندان مبادرت ورزيد.

بهنام آریک / کارشناس اجتماعی